Virði sjálfstæðra sviðslista

Talpunktar sem PDF skjal
Talpunktar sem PowerPoint skjal

Kynning

Skapandi greinar† eru atvinnugrein sem skilar samfélaginu meira virði en fólk gerir sér grein fyrir. Þær eru efnahagsmál; skapa raunverulega og mælanlega veltu og eru mikilvægur hluti af efnahag bæði sveitarfélaga sem og þjóðarinnar í heild. Þær eru lýðheilsumál; draga úr einangrun og einmanaleika og bæta vellíðan. Þær eru byggðastefna; hafa áhrif á búsetuval og eru aðdráttarafl. Þær eru hvati í nýsköpun og þróun. Þær eru samfélagsmáll og stuðla að jöfnuði, bæði byggða og íbúa.

Sjálfstæðar sviðslistir‡ eru sá geiri innan skapandi greina sem eru hvað best til þess fallnar að ná fram þessum áhrifum innan sveitarfélaga. Atriðin hér fyrir neðan draga fram hvernig fjárfesting í þeim skilar sér margfalt til baka, ekki bara í beinum afurðum greinarinnar, heldur einnig í atriðum á við heilbrigði, menntun, ferðaþjónustu, húsnæðisverð, skatttekjur og samfélagsgerð. Það er þó mikilvægt að hafa í huga að rekstur þeirra er ólíkur til dæmis sjávarútvegi, eða framleiðslu- og þjónustugreinum.¹ Mælikvarðar sem eru notaðir til að mæla árangur og áhrif þessara greina sýna ekki fram á sömu niðurstöður hjá sjálfstæðum sviðslistahópum. Það þýðir þó ekki að áhrif og árangur þeirra séu ekki mælanleg, heldur að beita þurfi öðrum aðferðum en tíðkast í fyrirtækjarekstri. En jafnvel í þeim tilfellum sem þessi árangur er ekki mældur þýðir það ekki að áhrifin séu ekki til staðar. Fullyrðingarnar sem hér fara á eftir eru byggðar á fjölda rannsókna sem ná til margra landa yfir áratuga skeið, og eru til marks um slíkar mælingar. Áhrifin eru óhrekjanleg.

1. Baumol, W.J. & Bowen, W.G. (1965/1966). On the Performing Arts: The Anatomy of Their Economic Problems. American Economic Review 55(1/2); Performing Arts: The Economic Dilemma. Twentieth Century Fund.
† Til skapandi greina teljast m.a. sviðslistir, tónlist, kvikmynda- og sjónvarpsþáttagerð, hönnun og arkitektúr, tölvuleikjagerð, bókmenntir, myndlist, fjölmiðlar og auglýsingagerð.
‡ Einstaklingar, félög og hátíðir sem setja á svið leikrit, söngleikir, óperur, dans, ballett, fjölleikahús, kabarett, brúðleikhús o.þ.h. og eru ekki á fjárlögum ríkisins.

Þjóðarbúskapur

Skapandi greinar standa undir 3,5% vergrar landsframleiðslu — á pari við sjávarútveg — og opinber fjárfesting skilar sér þrefalt til baka.² Rúmlega 15.000 Íslendingar starfa við skapandi greinar, sem eru rúmlega tvöfaldur fjöldi þeirra sem starfa á Landspítalanum, og geirinn skapar að minnsta kosti 40 ma. kr. í skatttekjur — 17 ma. meira en hann fær á fjárlögum.² Virði sviðslista óx um 243% á milli 2015 og 2023, meira en fjórum sinnum hraðar en aðrir hlutar menningarhagkerfisins, á meðan hófleg opinber fjárfesting í þeim hefur svo gott sem staðið í stað.

Efnahagsleg áhrif fjárfestingar í menningu ná langt út fyrir rekstrarreikninga. Greining á tónlistar- og ráðstefnuhúsinu Hörpu frá árinu 2025 leiddi í ljós að verðmætasköpun Hörpu nemur 10 ma. króna árlega og starfsemin skapar 9 ma. króna í heildarskatttekjur. Rekstrarstyrkur Hörpu er 600 milljónir króna á ári, sem þýðir að ávöxtun hennar er fimmtánföld.⁴ Aðferðafræðin sem notuð var – stöðluð margföldunargreining á brúttóvirðisauka, notuð á sama hátt í Óperuhúsinu í Sydney, Colston Hall í Bristol og Elbphilharmonie í Hamborg – gefur alls staðar sömu niðurstöðu. Rétt mæld menningarfjárfesting er meðal skilvirkustu opinberra útgjalda sem völ er á.

Sviðslistir sýna stöðuga og jákvæða þróun. Árið 2024 voru rekstrartekjur sviðslista 5,5 milljarðar króna —um 5,8% aukning frá árinu áður. Fjöldi skráðra rekstraraðila í sviðslistum nam 236 í lok ársins 2024, upp um 9 frá 227 árið áður.⁴⁹ Þetta er sjálfstæð mæling á greininni sem staðfestir að sviðslistir sem atvinnugrein er í raunverulegum og mælanlegum vexti.

Sjálfstæðar sviðslistir, þó minni, hafa sömu margföldunaráhrif, dreift á fleiri hópa og svæði í stað þess að vera bundnar við eina byggingu á einu markaðssvæði. Þær eru hvati í hótel- og veitingageiranum, samgöngum og aðfangakeðjum minni fyrirækja. Þær laða skapandi einstaklinga að byggðarlögum og halda þeim þar. Þær gefa af sér beinar afurðir og eru einnig uppspretta þess sem skapandi hagkerfi ræktar í víðara samhengi: sögur, aðferðir, tungumál og hæfileika sem eru grunnur að íslenskri sjónvarps- og kvikmyndagerð, tónlist, auglýsingagerð og tölvuleikjaiðnað. Þessi áhrif liggja í gegnum einstök ferli sem eru oft ósýnileg í hefðbundnum greiningum. Þess vegna eru þau dregin fram hér.

Þetta er ekki einungis framlag geirans til samfélagsins — það er einnig í samræmi við opinbera stefnu. Meginmarkmið stjórnvalda á sviði menningar og lista eru, samkvæmt fjármálaáætlun ríkisins, að „jafna og bæta tækifæri til ný- og atvinnusköpunar í menningarstarfi, listum og skapandi greinum.“⁴⁷ Fjárfesting sveitarfélaga í sjálfstæðum sviðslistum er bein framkvæmd þessa markmiðs.

2. Ágústsson, Á.Ó. (2024). Framlag menningar og skapandi greinar til verðmætasköpunar á Íslandi. Menningar- og viðskiptaráðuneyti.
2. Sama heimild.
3. Hagstofa Íslands — Skráningaraðilar og skráningar í skapandi greinum 2008–2023
Ágústsson, Á.Ó. (2025). „Hörpu-áhrifin“: Hagræn áhrif Hörpu tónlistar- og ráðstefnuhúss. Rannsóknarsetur skapandi greina.

Staðbundin hagkerfi

47% Íslendinga sækja sviðslistir árlega sem er eitt hæsta hlutfall Evrópu.⁵ Þetta er efnahagslegur hvati því samhliða verja áhorfendur fé á veitingahúsum, börum, hótelum og í samgöngur.⁶ Uppfærslur örva einnig staðbundinn rekstur lítilla fyrirtækja og sjálfstætt starfandi einstaklinga — smiða, tæknifólks, grafískra hönnuða og annarra.⁷ ⁸ Fjölbreytt menningarstarf hefur vaxandi áhrif á húsnæðisverð í grenndinni, sem eykur tekjustofn sveitarfélaga.⁹

Þetta eru efnahagsleg áhrif sem hægt er að reikna út, eins og aðferðafræði Hörpu-áhrifanna sannar. Bein verðmætasköpun, óbein í gegnum aðfangakeðjur og afleidd áhrif þar sem starfsfólk ver tekjum sínum um allt hagkerfið skiluðu samanlagt 10 milljarða króna framlagi frá einni rekstrarheild.⁴ Samskonar ferli á sér stað hjá sjálfstæðum sviðslistahópum, þó þær séu á smærri skala. Þær eru dreifðar og erfiðari að koma auga á — en þær eru til staðar og þær eru mælanlegar með sömu aðferðum.

Málefnasvið sveitarfélaga og byggðamála vex um 30% á milli 2026 og 2031 — hraðast allra málefnasviða í fjármálaáætlun.⁴⁸ Samkomulag ríkis og sveitarfélaga hvetur sveitarfélög til að fjárfesta þannig að fjármagnsstofn á hvern íbúa vaxi, sem sjálfstæðar sviðslistir eru vel til fallnar að ýta undir.

4. Ágústsson (2025).
5. Hagstofa Íslands — Miðla- og menningarvog 2023
6. Einarsson, Á. (2011). The Extraordinary Extent of Cultural Consumption in Iceland.
7. Amahah, J. (2021). Discussion on the Development of Cultural Finance. DOI: 10.13140/RG.2.2.20019.55842
8. Creative Europe (2022). The Situation of Theatres in the EU Member States.
9. Seresinhe, C.I., Preis, T. & Moat, H.S. (2016). Quantifying the Link Between Art and Property Prices in Urban Neighbourhoods. Royal Society Open Science 3: 160146.

Landbyggðin

Fólk, þá einkum skapandi einstaklingar, velur sér búsetu út frá því sem lífið hefur upp á að bjóða og menningarstarfsemi er meðal þess sem ræður hvað mestu í þeirri ákvörðun — sérstaklega utan stórborga.¹⁰ ¹¹ Rannsóknir á dreifbýli og smærri samfélögum staðfesta að listir og skapandi starfsemi eru aðal drifkraftur efnahagsþróunar fjarri stórborgum og að það að halda í ungt, menntað fólk og frumkvöðla helst í hendur við lista- og menningarlífi- þessara samfélaga.¹² Íslensk löggjöf um sviðslistir, sem á þó eingöngu við um ríkisstofnanir, kveður sérstaklega á um að listir séu studdar um allt land — „á landinu öllu“ — og viðurkennir þar með mikilvægi þeirra í íslensku samfélagi.¹³

Sjálfstæðir sviðslistahópar og sjálfstætt starfandi sviðslistafólk er þó ef til vill betur til þess fallið að þjóna landsbyggðinni en stærri stofnanir, sérstaklega ef rekstur þeirra er í heimabyggð. Þetta eru smærri rekstrarheildir sem reka sjaldnast eigin byggingar, svo rekstur þeirra er hagkvæmari og kvikari. Ýmist eiga þeir rætur að rekja til heimabyggðar eða mynda tengsl þar, í stað þess að staldra stutt við, og starf þeirra getur farið saman við rekstur menningarhúsa á svæðinu. Þau eru betur í stakk búin til að sinna áhorfendum til lengri tíma en gestaleikhópar og væru þannig meiri hvati til að byggja upp áhorfendahópa, ekki aðeins þjónusta þá.

Á Íslandi starfa einnig um 40 áhugaleikfélög, samtals með um 2.000-3.000 meðlimi. Þau hafa verið mikilvægur þáttur í starfi sviðslista á landsbyggðinni um áratuga skeið og átt í ríku samstarfi við sjálfstætt starfandi sviðslistafólk — einkum leikstjóra, hönnuði og tæknifólk. Samstarfið er í sjálfu sér óformlegt, en er glöggt dæmi um hvernig sjálfstæða senan hefur lengi átt þátt í mannlífi um allt land.

10. Florida, R. (2002). The Rise of the Creative Class. Basic Books. / Florida, R. (2004). Cities and the Creative Class. City & Community.
11. OECD Cogito (2022). Reflecting on the Future of the Creative Class in Regional Development.
12. Richards, G. et al. (2025). Cultural and Creative Tourism in Rural and Remote Areas. Tourism: An International Interdisciplinary Journal 73(4).
13. Lög um sviðslistir, nr. 165/2019. Alþingi Íslands.°

Nýsköpun og hæfni

Sviðslistir byggja upp mikilvæga eiginleika hjá fólki, hvort sem eru þátttakendur eða áhorfendur: tjáskipti, samkennd, sjálfstraust, samvinnu undir álagi, skapandi lausnir og gagnrýna hugsun.¹⁴ ¹⁵ ¹⁶ ¹⁷ ¹⁸ Þetta eru einmitt þeir hæfileikar sem efnahagur Íslands þarfnast meira en nokkru sinni — ekki síst á tímum gervigreindar — en rannsóknir sýna að Ísland er undir meðallagi Norðurlandabúa í þessum efnum.¹⁹

Þessir eiginleikar eru þó ekki eingöngu mikilvægir í menningarstarfi. Hvers kyns nýsköpun reiðir sig á skapandi hugsun, og sjálfstraust og tjáning eru sérstaklega mikilvæg við að skapa nýjar hugmyndir, standa með þeim, koma þeim á framfæri, sækja fjármagn og gera þær að veruleika.²⁰ Þá er fólk með menntun og/eða bakgrunn í listum meira en tvöfalt líklegra til að starfa í eða með nýsköpun en annað fólk.²¹ Þetta teygir sig einnig inn í rekstrarheildir: Fyrirtæki sem ráða fólk úr skapandi greinum til jafns við tæknigreinar sjá 8% meiri vöxt í sölu og eru líklegri til að þróa róttækar tækninýjungar en fyrirtæki sem reiða sig eingöngu á tæknilega hæfileika.²²

Rétt eins og stórfyrirtæki reka rannsóknar- og þróunardeildir eru skapandi greinar rannsóknar- og þróunardeild samfélagsins alls. Sviðslistir leggja til sögur, form, tækni og rækta hæfileika sem móta nærsamfélög sín. Þær eru einnig grunnur að stærri og arðbærari öngum skapandi greina, svo sem sjónvarps og kvikmynda, auglýsinga, tónlistar og tölvuleikja og eru þannig mikilvæg undirstöðugrein í skapandi iðnaði.

Norski kvikmyndaiðnaðurinn — sem nú skilar Óskarsverðlaunum og alþjóðlegri velgengni — byggir á áratuga langtímafjárfestingu ríkisins í óháðu sviðslista- og kvikmyndaumhverfi þar sem áhætta er styrkt, í stað þess að vera refsað. Íslenskur framleiðandi sem starfar í Noregi segir lykilinn að árangri vera að „þeir þora að taka áhættu með verkefni og nýsköpun, gera efni sem hefur sparkað vel frá sér.“⁵⁰ Sviðslistir í Íslandi eru undirstaðan sem framleiðir þá einstaklinga sem íslenskt sjónvarp, kvikmyndagerð og tónlistarútflutningur dregur síðan til sín. Að styrkja þá undirstöðu styrkir alla keðjuna.

Í fjárlögum 2025 og 2026 viðurkenna íslensk stjórnvöld beinlínis að hlutfall Íslendinga sem ljúka háskólanámi í STEAM-greinum — vísindi, tækni, verkfræði, listir og stærðfræði — sé undir meðaltali á Norðurlöndum og að þörfin muni aukast með tæknivæðingu og sjálfvirknivæðingu samfélagsins. Í þeim tilgangi er Listaháskólanum sérstaklega úthlutað fjármagni sem hluti af STEAM-frumkvæðinu.⁴⁵ Listamenntun er ekki viðbót við nýsköpunarhagkerfið — hún er mikilvægur hluti af því.

14. Lewandowska, K. & Węziak-Białowolska, D. (2023). The Impact of Theatre on Social Competencies: A Meta-analytic Evaluation. Arts & Health 15(3), 306–337.
15. Goble, G.H., Van Ooyik, J., Robertson, T. & Roberts, G.J. (2021). Effects on Students’ Academic and Non-academic Outcomes. Educational Research: Theory and Practice 32(3).
16. Hu, Y. & Shu, J. (2025). The Effect of Drama Education on Enhancing Critical Thinking. Education Sciences 15(5): 565.
17. NCES (1995). Arts Education in Public Elementary and Secondary Schools. US Department of Education.
18. Soderberg, M.B. (1997). Student Leadership and Participation in Independent School Activities. Columbia University / Klingenstein Center.
19. Þorkelsdóttir, R.B. & Jónsdóttir, J.G. (2025). Gildi listnáms á Íslandi: Skapandi hugsun. Íslenskt tímarit um menntun 34(1).
20. Balachandra, L. (2019). The Improvisational Entrepreneur: Improvisation Training in Entrepreneurship Education. Journal of Small Business Management, 57(sup1), 60–77.
21. Paulsen, R.J. & Alper, N. (2021). Arts majors as entrepreneurs and innovators. Small Business Economics.
22. Siepel, J., Camerani, R., Pellegrino, G. & Masucci, M. (2016). The Fusion Effect: The Economic Returns to Combining Arts and Science Skills. Nesta / University of Sussex.
45. Fjárlög 2026 — Fylgirit með fjárlögum. Fjármála- og efnahagsráðuneytið. stjornarradid.is.
50. Björnsdóttir, A.M. (2026). Hvers vegna gengur Norðmönnum svona vel í kvikmyndagerð? RÚV, 8. apríl 2026. ruv.is

Ungt fólk

Lög um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna (nr. 86/2021) flokka þátttöku í listum og menningu meðal almennrar þjónustu sem stuðlar að velferð barna — og leggur þær að jöfnu við íþróttastarf ungmenna og aðrar skipulagðar tómstundir. Þetta eru lög sem veita sveitarfélögum lagalegan grundvöll til að meðhöndla sjálfstæðar sviðslistir sem hluta af kjarnaþjónustu sinni fyrir fjölskyldur.⁴⁴

Sviðslistir bjóða ungu fólki umhverfi til að berskjalda sig, og gera mistök og læra af þeim, að hlusta af fullri athygli og að taka gagnrýnar ákvarðanir í hóp. Þær blanda einnig saman ýmiskonar verkþáttum; frá list og tjáningu yfir í smíði, rafvirkjun og aðrar hagnýtar greinar. Þær henta því vel til að vinna með stórum og fjölbreyttum hópum að sameiginlegu markmiði, þar sem áhugamál eru fjölbreytt. Þetta eru ekki hliðarafurðir sviðslista, heldur grunneiningar þeirra og samsvara upp á hár þeim eiginleikum sem rannsóknir bera stöðugt kennsl á til marks um langtímaárangur.

Heimildir þess efnis spanna að minnsta kosti þrjá áratugi. Þátttaka í sviðslistum tengist betri einkunnum, færri skólafjarvistum og aukinni þátttöku í samfélaginu.¹⁷ ¹⁸ Sviðslistir þróa sérstaklega gagnrýna hugsun, sjálfsstjórn, sameiginlega ákvarðanahæfni og það að vera opin fyrir öðru sjónarhorni en sínu eigin.¹⁴ ¹⁵ ¹⁶ Á Íslandi — þar sem innlendar rannsóknir sýna að skapandi hæfni nemenda er á eftir öðrum Norðurlöndum¹⁹ — er þetta ekki minniháttar áhyggjuefni. Þetta er mælanlegt bil með mælanlegum afleiðingum.

Þetta á sérstaklega við um stúlkur á unglingsaldri í dreifbýli. Könnun á heilsu og þátttöku ungmenna á Norðurvesturlandi leiddi í ljós að stúlkur tolla heldur í listgreinum þegar þær flosna upp úr íþróttum. Í 7. til 10. bekk féll þátttaka stúlkna í íþróttum um 25 prósentustig á svæðinu — en þátttaka í listnámi féll aðeins um 7 stig, en í 9. og 10. bekk stunda stúlkur á Norðurvesturlandi listnám hlutfallslega meira en stúlkur annars staðar á landinu. Um leið lýsa aðeins 55% stúlkna í 10. bekk á svæðinu góðri líkamlegri heilsu — samanborið við 92% drengja á sama aldri og 73% stúlkna í öðrum landshlutum. Sveitarfélög sem fjármagna listnám og sviðslistir eru að bjóða upp á eitt af því fáa sem við vitum að nær til þessa hóps.

Þetta sannar nýleg dæmi. Í Víðistaðaskóla í Hafnarfirði er þátttaka í árlegri söngleikjauppfærslu skylda allra nemenda í 10. bekk. Í febrúar 2026 lýstu þau hvað þau lærðu: hvernig á að vinna undir álagi, hvernig á að samræma sig við aðra, hvernig á að standa frammi fyrir áhorfendum og standa sig vel — þó þau hafi aldrei ætlað sér að taka þátt.²³ Sviðslistir bjóða, öðrum tómstundum og starfsgreinum fremur, upp á sameiginlega reynslu í stórum og fjölbreyttum hópum, sem er veganesti um alla tíð.

Þetta er þó ekki keppni. Listum og íþróttum er gjarnan egnt saman, en sú skoðun stenst ekki — hvorki í tölum né í raunveruleika. Íþróttir og listir ná til mismunandi einstaklinga á mismunandi tímum lífsins. Þau sem flosna upp úr íþróttaiðkun finna í listum þá samveru, þá krefjandi þátttöku og þann félagslega ramma sem þau þarfnast. Sveitarfélag sem fjármagnar bæði íþróttir og listir veldur margföldunaráhrifum. Flóðið lyftir öllum bátum.

Fjárfesting sveitarfélaga í sviðslistum er fjárfesting í næstu kynslóð sem einstaklingum og samfélagslegum innviðum. Frambjóðendur sem beita sér fyrir aðgengi að sviðslistum fyrir ungt fólk gera það ekki í andstöðu við efnahagslega forgangsröðun. Þeir eru að bregðast við þeim.

44. Lög um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna, nr. 86/2021, 2. gr.
23. RÚV (15. febrúar 2026). Fyrst mjög stressandi en núna er það bara ógeðslega skemmtilegt. Viðtal við nemendur, Víðistaðaskóla, Hafnarfirði . https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-02-15-fyrst-mjog-stressandi-en-nuna-er-thad-bara-ogedslega-skemmtilegt-467066

Lýðheilsa og vellíðan

Sviðslistir leiða til jákvæðra áhrifa á geðheilsu þátttakenda og áhorfenda á meðal ungs fólks,²⁴ fólks á miðjum aldri²⁵ og eldri borgara,²⁶ sem draga úr kvíða, þunglyndi, einmanaleika og einangrun á landsbyggðinni. Í Bretlandi hefur breska heilbrigðiskerfið (NHS) reiknað út að sviðslistir spari 11,91 pund á hvern áhorfanda á ári í fækkun heimsókna til heimilislæknis og sálfræðimeðferðar — yfir 100 milljónir punda árlega um allt Bretland.²⁷ Þessi tala byggir á rannsókn stjórnvalda þar sem notaðar voru viðurkenndar aðferðir til að meta vellíðan vegna þátttöku í menningu og sýndu fram á að þessi ávinningur er mælanlegur.²⁸ Tíu ára heilbrigðisáætlun NHS til ársins 2035 hefur gert menningarþátttöku að formlegum hluta forvarnaráætlunar sinnar.²⁹

Íslendingar verja að meðaltali nú aðeins einni klukkustund á dag í félagsleg samskipti augliti til auglitis.³⁰ Alþjóða heilbrigðisstofnunin (WHO) hefur lýst félagslegri einangrun sem lýðheilsuógn til jafns við reykingar, óhóflega áfengisneyslu og yfirþyngd.²⁵ Sviðslistir eru meðal fárra úrræða sem sannað er að bæti samkennd og félagslega hegðun hjá þátttakendum og áhorfendum.³¹ Þær eru ekki eingöngu skemmtun. Þær tengja fólk saman sem er mikilvægt lýðheilsuhlutverk í sundurleitu samfélagi.

24. Oliver, E., Barrett, E., Freebody, K., Anderson, M. & Ewing, R. (2025). Mental Health and Wellbeing Outcomes for Young People in Drama and Theatre Practice. Advances in Mental Health.
25. Fancourt, D. & Finn, S. (2019). What is the Evidence on the Role of the Arts in Improving Health and Well-being? WHO Regional Office for Europe.
26. McDonald, B., Reiter, A.M.F. & Kanske, P. (2024). Theater-based Interventions as a Means of Reducing Social Isolation. Frontiers in Psychology 15:1364509.
27. UK Theatre / Society of London Theatre (2021). Theatres Saving NHS £100m a Year. Byggt á Fujiwara et al. (2015), DCMS.
28. Fujiwara, D., Kudrna, L., Cornwall, T., Laffan, K. & Dolan, P. (2015). Further Analysis to Value the Health and Educational Benefits of Sport and Culture. DCMS.
29. NHS England (2025). Fit for the Future: The 10-Year Health Plan for England. CP 1350.
30. Hagstofa Íslands — Tímarannsókn (2024)
31. Rathje, S., Hackel, L. & Zaki, J. (2021). Attending Live Theatre Improves Empathy, Changes Attitudes, and Leads to Pro-Social Behavior. Journal of Experimental Social Psychology 95.

Samfélag og jafnrétti

Sviðslistir eru eitt elsta verkfæri lýðræðislegrar sjálfsskoðunar: rými þar sem samfélög safnast saman til að horfa á útgáfur af sjálfum sér, gera sameiginlega upp hug sinn og láta reyna á þau gildi sem það vill lifa eftir. Þær hafa gegnt þessu borgaralega hlutverki í gegnum aldir — allt frá Aþenu til forna, þar sem uppfærslur voru að hluta til fjármagnaðar af opinberu fé og fjölsóttar.

Þetta á þó ekki eingöngu við fornöld, heldur er sýnilegt í nútímanum. Sviðslistafólk hóf og var í fararbroddi búsáhaldabyltingarinnar — eins mikilvægasta lýðræðislega atburðar á Íslandi á 21. öld. Með Hörð Torfason, leikara, leikstjóra, höfund og tónlistarmann í broddi fylkingar skapaðist farvegur fyrir fólk til að draga stjórnvöld til ábyrgðar. Þetta var fyrst og fremst listafólk — langt á undan verkalýðsleiðtogum, stjórnmálafólki eða öðrum leiðtogum í samfélaginu.

Fjármögnun sviðslista snýst ekki eingöngu um að setja upp gamanleikrit eða söngleiki. Það skapar einstaklinga með mikilvæga hæfileika: vilja til að koma fram opinberlega, að berjast fyrir afstöðu sem grannt er fylgst með, að skapa rými fyrir annað fólk, að þola mistök og að halda áfram. Þetta eru atriði sem sérstaklega er krafist í sviðslistum — en ekki síður í samfélaginu. Listir eru ekki fjármagnaðar til að kynda undir mótmæli, heldur til að rækta þá tegund fólks sem getur brugðist við þegar á hólminn er komið.

Sjálfstæðar sviðslistir hafa verið vettvangur hinsegins samfélagsins, fólks með fötlun, nýrra Íslendinga og ýmissa jaðarhópa — langt umfram stofnanaleikhús³⁵. Samfélag sem fjármagnar sjálfstætt leikhús býr til rými fyrir samfélagið í heild sinni og gerir skýrt hvaða sögur það telur þess virði að heyra.

Eftir því sem stafræn sundrung eykst, þar sem algóriþmar ýta undir skautun og bæla niður sameiginlegan grundvöll, eru sjálfstæðar sviðslistir vettvangur sem færir ókunnuga inn í sama rými fyrir sömu sameiginlegu upplifun.³¹

31. Rathje, S., Hackel, L. & Zaki, J. (2021).

Tungumál, þjóðarímynd og útflutningur

Sviðslistir rýna, þróa og viðhalda tungumálinu í heimi þar sem öll minni tungumál standa frammi fyrir gífurlegum þrýstingi og erlendum áhrifum.³² ³³ Þær eru rannsóknarstofa þar sem tungumálið er þróað á virkan hátt í samhengi við nútímann. Sjálfstæðar sviðslistir, sem standa fremstar í flokki við sköpun nýrra verka og tilraunir með form listgreinarinnar, eru vel til þess fallnar að sinna þessu hlutverki.

Viðskiptaleg rök eru samhljóða. Menningarútflutningur náði 19,6 milljörðum króna árið 2024, þar sem tónlist, og sjónvarps- og kvikmyndaefni jókst um 226% á milli 2020 og 2024.² Þá nefna 53% erlendra gesta íslenska menningu sem þátt í ákvörðun sinni um að ferðast til landsins.³⁴ Ísland er leiðandi í Evrópu í menningarlegri þátttöku á öllum sviðum — staða sem byggir á áratuga fjárfestingu í nákvæmlega þeim sjálfstæða, tilraunakennda, áhættusækna menningarinnviði sem þetta skjal mælir með. Þessari stöðu er þó ekki viðhaldið sjálfkrafa. Hún krefst áframhaldandi fjárfestinga, sem munu halda áfram að skila sér.

Þar á bak við er þróunarkeðja: Kvikmynda- og sjónvarpsframleiðsla — sem skilaði 49,2 milljörðum króna í rekstrartekjur árið 2024, langstærsta undirgrein skapandi greina — fær leikara, leikstjóra og handritshöfunda að miklu leyti úr sviðslistageiranum.⁴⁹ Sviðslistir eru breiður grunnur innviðir sem aðrar skyldar, og yngri listgreinar byggja á.

Þetta er jafnframt í samræmi við opinbera stefnu: Ríkisstjórnin hefur lýst yfir þeirri framtíðarsýn að Ísland verði miðstöð skapandi greina á alþjóðavísu.⁴⁶ Þá miðstöð er ekki hægt að byggja á stofnanaleikhúsum einum. Hún þarf sjálfstætt, dreift, kvikt menningarlíf sem framleiðir nýtt efni á íslensku í öllum landshlutum — og þess vegna þarf hún menningarlíf sem sveitarfélög styðja.

32. Þorkelsdóttir, R.B. & Ragnarsdóttir, Á.H. (2013). Getur leiklist í gegnum íslenskar sögur aukið orðaforða barna?
33. Þorkelsdóttir, R.B. & Jónsdóttir, J.G. (2022). Performative Inquiry: Til að auka tungumálanám.
2. Ágústsson (2025)
Ferðamálastofa (2022/2024). Erlendir ferðamenn á Íslandi.

Sjálfbærni

Í stefnu Íslands um sjálfbæra þróun til ársins 2030⁴³ eru menning og listir skilgreind sem grundvallarþættir í félagslegri velferð. Þrjár meginstoðir stefnunnar — samfélag, umhverfi og efnahagur — samsvara hver um sig því sem sjálfstæðar sviðslistir leggja af mörkum:

Samfélag: Heilsa, æskulýðsmál, samheldni og aðgengi falla undir samfélagslega sjálfbærni. Lög um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna (nr. 86/2021)⁴⁴ skilgreina þátttöku í listum sem hluta af almennri þjónustu sem stuðlar að velferð barna.

Umhverfi: Sjálfstæðar sviðslistir hafa lægra kolefnisspor en stærri rekstrarheildir. Litlir leikhópar, lítil yfirbygging og verkefni sem vara í stuttan tíma. Inntak þeirra byggir á samveru og samvinnu frekar en efnisframleiðslu.

Efnahagur: Fimmtánföld ávöxtun opinberrar fjárfestingar, sem sýnt hefur verið fram á í tilfelli Hörpu og víðar um heim,⁴ staðfestir að fjárfesting í menningu er sjálfbær og mælanleg.

Fjármálastefna ríkisins skilgreinir sjálfbærar fjárfestingar sem þær sem skila skjalfestri og mælanlegri ávöxtun.⁴⁸ Sviðslistir uppfylla þetta skilyrði undir öllum stoðum sjálfbærni.

43. Stefna Íslands um sjálfbæra þróun til 2030 (Forsætisráðuneytið, júní 2024).
44. Lög nr. 86/2021, 2. gr.
4. Ágústsson (2025).

Hvað geta sveitarfélög gert?

Sveitarfélögin eru í sterkustu fjárhagsstöðu sinni á margra ára tímabili. Spáð er að tekjur þeirra vaxi um 21% á milli 2026 og 2030 og skuldahlutfall lækki úr 7,1% í 5,5% af VLF — lægst síðan 2019. Samkomulag ríkis og sveitarfélaga í fjármálaáætlun 2027–2031 hvetur sveitarfélög til þess að fjárfesta þannig að fjármagnsstofn á hvern íbúa vaxi.⁴⁶ Spurningin er ekki hvort sveitarfélög hafi ráðrúm til að fjárfesta í menningu. Spurningin er hvort þau nýti það.

Sveitarfélög eru það stjórnsýslustig sem er næst sviðslistahópum, sviðslistahúsum/sýningarstöðum, hátíðum og áhorfendum — öllu því sem þarf til að gera sviðslistir að veruleika. Hér má sjá raunhæfar aðgerðir sem fulltrúar sveitarfélaga geta gripið til.

Lítið á sviðslistir og skapandi greinar sem starfsgreinar með skjalfesta arðsemi opinberrar fjárfestingar. Geirinn starfar á forsendum og eftir aðferðum sem frábrugðnar eru mörgum öðrum starfsgreinum Þetta gerir mælingar á þeim flóknari, en engu að síður er um arðbæra starfsemi að ræða.¹ ²⁸

Nýtið fjárfestingu ríkisins. Ríkisstjórnin hefur lýst yfir þeirri framtíðarsýn að Ísland verði miðstöð skapandi greina.⁴⁶ Til þess eru m.a. listamannalaun útvíkkuð og stofnuð barnamenningarmiðstöð. Þessar fjárfestingar skila mestu virði þar sem staðbundnir innviðir eru til þess bærir. Listamannalaun eru gagnslaus án aðstöðu. Barnamenningaráætlunin nær betur til barna þar sem sveitarfélag á í samstarfi við sjálfstæðu senuna. Sveitarfélag sem nær fram samlegðaráhrifum með aukinni fjárfestingu ríkisins hefur kost á að margfalda eigin fjárfestingu umfram þau sem gera það ekki.

Standið vörð um menningarhús og tryggið aðstöðu til framleiðslu og sýninga. Aðstöðuskortur er brýnasta vandamál sjálstæðra sviðslista á Íslandi í dag. Skýrsla menningarráðuneytisins og Reykjavíkurborgar frá 2025 leiddi í ljós að 96,1% fagfólks lýsir verulegum eða töluverðum skorti á hentugu æfinga- og sýningarrými og 62,7% segja að skorturinn dragi beinlínis úr fjölda uppfærslna.³² Tjarnarbíó er nú eini vettvangurinn á höfuðborgarsvæðinu sem helgaður er sjálfstæðum sviðslistum. Gaflaraleikhúsið í Hafnarfirði missti sína aðstöðu árið 2023 en sýnir nú í Borgarleikhúsinu á meðan leyst er úr húsnæðismálum þeirra. Hafnarfjarðarbær heldur þó áfram að fjármagna leikhúsið um 24 milljónir króna á ári — eina sveitarfélagið á höfuðborgarsvæðinu sem leggur atvinnuleikhóp til fjármagn, utan Reykjavíkur. Þessi áframhaldandi skuldbinding sveitarfélagsins er fyrirmynd sem önnur sveitarfélög ættu að tileinka sér.

Í skýrslunni frá árinu 2025 eru settar fram fjórar tillögur: hámarka nýtingu núverandi rýma í opinberri eigu; reisa „svartan kassa“ (100–200 sæti); þróa langtímasýn fyrir sérstakt dansrými; og fjárfesta í færanlegri sviðsaðstöðu. Menningarrými eru nauðsynlegir innviðir sveitarfélaga. Hafið samband við okkur til að ræða hugmyndir, möguleika og rekstur.

Meðhöndlið menningarstyrki sem fjárfestingu. Langflestar atvinnugreinar á Íslandi njóta styrkja og/eða ívilnana í einhverju formi. Það er eðlilegt að sviðslistir og önnur menningarstarfsemi njóti þess lík, og eru sem fyrr segir arðbær fjárfesting. Tengið fjárveitinguna mælanlegum markmiðum — fjölda sýninga, áhorfendatölum, samframleiðslu, leikferðum — og fylgist með þeim.

Stofnið til formlegs samstarfs við sjálfstæða sviðslistahópa eða einstaklinga. Hvert sveitarfélag ætti að eiga í samstarfi við sjálfstæðan sviðslistahóp, sviðslistahátíð og/eða einstaklinga. Samstarfið getur verið til nokkurra ára í senn, hvort sem er við aðila á svæðinu eða annarsstaðar að. Gerið þjónustusamninga sem kveða á um skyldur samningsaðila til að efla og styrkja samfélagið, hvort sem er með uppfærslum, menntunarhlutverki, eða afþreyingu fyrir aldraða og jaðarhópa.

Tryggið að sviðslistir og annað menningarstarf eigi skýran sess í stefnumótun sveitarfélagsins og/eða landshlutasamtaka, þar með talið í mennta-, heilbrigðis, íþrótta- og æskulýðsstefnum. Á meðan sveitarfélögum er skyldugt að reka íþróttahús og heimilt að reka tónlistarskóla eru engin lög eða reglugerðir um annað menningarstarf. ³⁶ ³⁷ ³⁸ Ef eitthvað, þá hefur formleg umgjörð sviðslista veikst á undanförnum árum, þrátt fyrir mótmæli og loforð um annað.³⁹ ⁴⁰ ⁴¹

Öll önnur Norðurlönd eiga sér ramma utan um fjárútlát sveitarfélaga til menningar. Noregur, Danmörk, Finnland og Svíþjóð hafa öll löggjöf sem beinir fjármögnun til lista í gegnum sveitarfélög og leggur sveitarfélögum skyldur á herðar í menningarstarfsemi.⁴² Ísland, eitt Norðurlanda, hefur farið í hina áttina – fjarlægt sviðslistir úr sveitarfélagsrammanum frekar en að styrkja hann.

Heimildir sem bent er á hér sanna að sviðslistir hafa beinar, jákvæðar afleiðingar á heilsu, æskulýðsmál, menntun, þróun dreifbýlis, ferðaþjónustu og sjálfbærni. Þær eiga heima í öllum þessum stefnum – ekki sem viðbót, heldur sem mikilvægur hluti af þeim til árangurs.

Sveitarstjórnarfulltrúar eiga tvö spil uppi í erminni. Í fyrsta lagi að nýta núverandi valdheimildir strax: Sveitarfélögum er heimilt að taka að sér hvaða verkefni sem er sem varðar velferð íbúa sinna. Í öðru lagi að beita sér fyrir umgjörð á landsvísu í gegnum landshlutasamtök og sína stjórnmálaflokka.

Tryggið að sviðslistir eigi sér fulltrúa innan sveitarfélagsins. Sviðslistir eiga ekki síður heima á borði atvinnuvegafulltrúa en menningarfulltrúa, sem sinnir þeim eins og öðrum atvinnugreinum. Kynnið ykkur ítarlega áhrif þeirra og beitið þeim af alvöru til að efla samfélagið.

Að lokum: Hugsið um áhorfendur — íbúa sveitarfélagsins — sem helstu hagsmunaaðila sviðslistastarfs. Helstu hagsmunaaðilar í sjálfstæðum sviðslistum eru ekki fólkið sem starfar við þær. Það eru áhorfendur, samfélögin og börnin um allt land sem fá að upplifa eitthvað lifandi og sameiginlegt — sem fá að vera hluti af viðburði sem stafrænt líf getur ekki endurtekið. Allar ákvarðanir ættu að byrja þar.

35. Jakobsdóttir, V. (2025). „Rými koma með súrefni“: Úttekt á húsnæðismálum sjálfstæðra sviðlista á höfuðborgarsvæðinu og tillögur til úrbóta. Unnið að beiðni Menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneytis og Reykjavíkurborgar.
36. Yfirlit yfir lögmælt verkefni sveitarfélaga (2020). Samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytið.
37. Yfirlit yfir lögmælt verkefni sveitarfélaga (ágúst 2024). Innviðaráðuneytið.
38. Íþróttalög nr. 64/1998.
39. Leiklistarlög nr. 138/1998. Alþingi Íslands.
40. Reglugerð um leiklistarlög 786/1982 (brottfallin).
41. Katrín Jakobsdóttir, mennta- og menningarmálaráðherra (2012). Ráðherraræða við fyrstu umræðu um frumvarp til sviðslistalaga. 141. löggjafarþing, 19. fundur, 16. október 2012. althingi.is
42. Norrænar menningarstefnur eru eftirfarandi: Noregur: Kulturloven (2007, breytt 2021) kveður á um ábyrgð sveitarfélaga og fylkja á menningarstarfsemi. Danmörk: Lög um menningarstefnu (2009) beina menningarfjármögnun í gegnum sveitarfélög. Finnland: Lög um menningarstarfsemi 728/1992 veita sveitarfélögum ríkisstyrki til menningarþjónustu. Svíþjóð: Samverkansmodellen (2011) beina menningarfjármögnun í gegnum svæði og sveitarfélög, þar á meðal sviðslistir. Ísland er eina Norðurlandið sem hefur afnumið frekar en að styrkja sviðslistir sveitarfélaga.
46. Menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneytið (2026). Fjármálaætlun 2027–2031: Forgangsraðað í þágu verðmætaskopunar. 31. mars 2026. stjornarradid.is.
47. Fjármálaáætlun 2027–2031, kafli 3: Stefna í fjármálum hins opinbera. Fjármála- og efnahagsráðuneytið, mars 2026. stjornarradid.is.
48. Fjármálaáætlun 2027–2031, kafli 18: Menning, listir, íþrótta- og æskulýðsmál. Stjórnarráð Íslands, mars 2026. stjornarradid.is.

Nánar

Nánari upplsýingar veitir stjórn SL.
Hafið hiklaust samband til að spjalla nánar eða boða okkur á fund.

www.leikhopar.is

leikhopar@leikhopar.is

Friðþjófur Þorsteinsson, formaður SL — s. 824 4762

Heimildaskrá

2. Ágústsson, Á.Ó. (2024). Framlag menningar og skapandi greinar til verðmætasköpunar á Íslandi. Menningar- og viðskiptaráðuneyti.

3. Hagstofa Íslands — Skráningaraðilar og skráningar í skapandi greinum 2008–2023.

4. Ágústsson, Á.Ó. (2025). “Hörpu-áhrifin“: Hagræn áhrif Hörpu tónlistar- og ráðstefnuhúss. Rannsóknarsetur skapandi greina.

5. Hagstofa Íslands — Miðla- og menningarvog 2023.

6. Einarsson, Á. (2011). The Extraordinary Extent of Cultural Consumption in Iceland.

7. Amahah, J. (2021). Discussion on the Development of Cultural Finance. DOI: 10.13140/RG.2.2.20019.55842

8. Creative Europe (2022). The Situation of Theatres in the EU Member States.

9. Seresinhe, C.I., Preis, T. & Moat, H.S. (2016). Quantifying the Link Between Art and Property Prices in Urban Neighbourhoods. Royal Society Open Science 3: 160146.

10. Florida, R. (2002). The Rise of the Creative Class. Basic Books. / Florida, R. (2004). Cities and the Creative Class. City & Community.

11. OECD Cogito (2022). Reflecting on the Future of the Creative Class in Regional Development.

12. Richards, G. et al. (2025). Cultural and Creative Tourism in Rural and Remote Areas. Tourism: An International Interdisciplinary Journal 73(4).

13. Lög um sviðslistir, nr. 165/2019. Alþingi Íslands.

14. Lewandowska, K. & Węziak-Białowolska, D. (2023). The Impact of Theatre on Social Competencies: A Meta-analytic Evaluation. Arts & Health 15(3), 306–337.

15. Goble, G.H., Van Ooyik, J., Robertson, T. & Roberts, G.J. (2021). Effects on Students’ Academic and Non-academic Outcomes. Educational Research: Theory and Practice 32(3).

16. Hu, Y. & Shu, J. (2025). The Effect of Drama Education on Enhancing Critical Thinking. Education Sciences 15(5): 565.

17. NCES (1995). Arts Education in Public Elementary and Secondary Schools. US Department of Education.

18. Soderberg, M.B. (1997). Student Leadership and Participation in Independent School Activities. Columbia University / Klingenstein Center.

19. Þorkelsdóttir, R.B. & Jónsdóttir, J.G. (2025). Gildi listnáms á Íslandi: Skapandi hugsun. Íslenskt tímarit um menntun 34(1).

20. Balachandra, L. (2019). The Improvisational Entrepreneur: Improvisation Training in Entrepreneurship Education. Journal of Small Business Management, 57(sup1), 60–77.

21. Paulsen, R.J. & Alper, N. (2021). Arts majors as entrepreneurs and innovators. Small Business Economics.

22. Siepel, J., Camerani, R., Pellegrino, G. & Masucci, M. (2016). The Fusion Effect: The Economic Returns to Combining Arts and Science Skills. Nesta / University of Sussex.

23. RÚV (15. febrúar 2026). Fyrst mjög stressandi en núna er það bara ógeðslega skemmtilegt. Viðtal við nemendur, Víðistaðaskóla, Hafnarfirði. ruv.is

24. Oliver, E., Barrett, E., Freebody, K., Anderson, M. & Ewing, R. (2025). Mental Health and Wellbeing Outcomes for Young People in Drama and Theatre Practice. Advances in Mental Health.

25. Fancourt, D. & Finn, S. (2019). What is the Evidence on the Role of the Arts in Improving Health and Well-being? WHO Regional Office for Europe.

26. McDonald, B., Reiter, A.M.F. & Kanske, P. (2024). Theater-based Interventions as a Means of Reducing Social Isolation. Frontiers in Psychology 15:1364509.

27. UK Theatre / Society of London Theatre (2021). Theatres Saving NHS £100m a Year. Based on Fujiwara et al. (2015), DCMS.

28. Fujiwara, D., Kudrna, L., Cornwall, T., Laffan, K. & Dolan, P. (2015). Further Analysis to Value the Health and Educational Benefits of Sport and Culture. DCMS.

29. NHS England (2025). Fit for the Future: The 10-Year Health Plan for England. CP 1350.

30. Hagstofa Íslands — Tímarannsókn (2024).

31. Rathje, S., Hackel, L. & Zaki, J. (2021). Attending Live Theatre Improves Empathy, Changes Attitudes, and Leads to Pro-Social Behavior. Journal of Experimental Social Psychology 95.

32. Þorkelsdóttir, R.B. & Ragnarsdóttir, Á.H. (2013). Getur leiklist í gegnum íslenskar sögur aukið orðaforða barna?

33. Þorkelsdóttir, R.B. & Jónsdóttir, J.G. (2022). Performative Inquiry: Til að auka tungumálanám.

34. Ferðamálastofa (2022/2024). Erlendir ferðamenn á Íslandi.

35. Jakobsdóttir, V. (2025). “Rými koma með súrefni“: Úttekt á húsnæðismálum sjálfstæðra sviðlista á höfuðborgarsvæðinu og tillögur til úrbóta. Menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneytið / Reykjavíkurborg.

36. Yfirlit yfir lögmælt verkefni sveitarfélaga (2020). Samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytið.

37. Yfirlit yfir lögmælt verkefni sveitarfélaga (ágúst 2024). Innviðaráðuneytið.

38. Íþróttalög nr. 64/1998. Alþingi Íslands.

39. Leiklistarlög nr. 138/1998. Alþingi Íslands.

40. Reglugerð um leiklistarlög 786/1982 (brottfallin).

41. Katrín Jakobsdóttir, mennta- og menningarmálaráðherra (2012). Ráðherraræða við fyrstu umræðu um frumvarp til sviðslistalaga. 141. löggjafarþing, 19. fundur, 16. október 2012. althingi.is

42. Norrænar menningarstefnur: Noregur — Kulturloven (2007, breytt 2021); Danmörk — Act on Cultural Policy (2009); Finnland — Act on Cultural Activities 728/1992; Svíþjóð — Samverkansmodellen (2011). Ísland er eitt Norðurlanda sem hefur veikað frekar en styrkt lagaramma sveitarfélaga um sviðslistir.

43. Stefna Íslands um sjálfbæra þróun til 2030. Forsætisráðuneytið, júní 2024.

44. Lög um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna, nr. 86/2021, 2. gr. Alþingi Íslands.

45. Fjárlög 2026 — Fylgirit með fjárlögum. Fjármála- og efnahagsráðuneytið. stjornarradid.is.

46. Menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneytið (2026). Fjármálaáætlun 2027–2031: Forgangsraðað í þágu verðmætasköpunar. 31. mars 2026. stjornarradid.is.

47. Fjármálaáætlun 2027–2031, kafli 18: Menning, listir, íþrótta- og æskulýðsmál. Stjórnarráð Íslands, mars 2026. stjornarradid.is.

48. Fjármálaáætlun 2027–2031, kafli 3: Stefna í fjármálum hins opinbera. Fjármála- og efnahagsráðuneytið, mars 2026. stjornarradid.is.

49. Hagstofa Íslands (2026). Rekstrartekjur í menningu og skapandi greinum jukust um 10 milljarða 2024. 8. apríl 2026. hagstofa.is

50. Björnsdóttir, A.M. (2026). Hvers vegna gengur Norðmönnum svona vel í kvikmyndagerð? RÚV, 8. apríl 2026. ruv.is